فاتحه الکتاب اولین سوره ای است که در قرآن - برنامه زندگی انسان از سوی خداوند - قرار گرفته است .

این سوره در تمامی رکعات نمازهای پنج وقتمان قرائت می شود . اغلب مسلمانها حتی بیسوادترین آنها این سوره را حفظند .

عظمت خداوند در آن با شیوا ترین کلمات و عبارات ادا می شود . نهایت توحید است . هر چند سوره توحید نیست اما در اولین آیه به تمام پوچ گرایی ها حمله می کند . ریشه بی دینی و بیخدایی را قطع می کند و می گوید : الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

ستايش مخصوص خداوندى است که پروردگار جهانيان است. دراین اولین آیه ، جهانبینی اسلامی با مفهوم پروردگار جهانیان بودن ،آغاز می شود . و تمام پوچگرائیها را نفی میکند. پروردگار انسان به تنهایی نه ٬ پروردگار زمین به تنهایی نه ٬ پروردگار همه چیز ٬هر آنچه بشر می شناسد و آنچه بشر امروزی نمی شناسد و انسانهای آینده خواهند شناخت و تمام آنچه در علم انسان نمی گنجد و در آینده هم نخواهد گنجید ٬ خداوند پروردگار آنهاست . و حمد ٬ سپاس و تقدیس مخصوص چنین خداندوی است .

در دومین ایه دوصفت بسیار زیبای خداوند بیان می شود . این آیات ٬ این جمله های زیبا و حکیمانه ٬ تعابیر مدبرانه و نافذی است که خالق کائنات خودش آنها را برای توصیف خود بکار می برد . او دو صفت از صفات زیبای خود را انتخاب کرده می فرماید :الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

(خداوندى که) بخشنده و بخشايشگر است. بخشندگی از زیباترین صفاتی است که تمام انسانها آن را دوست دارند و می ستایند . هیچ انسان صاحب خردی یافت نمی شود که بخشنده بودن را دوست نداشته باشد یا صفت بدی بداند . در واقع بسیاری از مشکلات اجتماعی و کشمکشها و جنجالهای رایج در بین مردم و حتی خانواده ها از آن نشئت میگیرد که صفات نامناسبی همچون غرور جای زیبائیهای بخشنده بودن را می گیرند. بخشنده بودن ، ظاهری مشکل اما باطنی لذت بخش دارد . در ظاهر امر ممکن است به مال ٬ آبرو ٬ موقعیت ٬ شخصیت و... فرد ضرر٬ خلل یا آسیب وارد شود اما در واقع امر، فرد را رحمانی میکند و صفت ٬ واقعیت یا انعکاسی از خداوند در وجود و زندگی او منعکس و متبلور می شود . این صفت زیبای خداوند آنگاه که در وجود بندگان او منعکس می شود بر تمام اعضا و جوارحش اثر نورانی و مثبت خود را نمایان می کند و بدین ترتیب محبت فزاینده او در وجود انسانهای دیگر پیدا می شود . اگر این صفت زیبای خداوند در وجود فرد فرد بشر نهادینه و درونی شود ٬ آنگاه بسیاری از ناهنجاریهای اجتماعی رنگ می بازند و آرامشی دلپذیر حاکم می شود .

در کنار صفت زیبای بخشندی ٬ خداوند رب العالمین خودش را "رحیم" معرفی می کند . وچه نیکو صفتی است رحیم بودن . من در این کلمه لطافت خاصی می بینم . خداوند خودش را رحیم می نامد یعنی به کثرت رحم کننده ٬ بسیار مهربان ٬ در بخشندگی هنوز نوعی جدیت وجود دارد اما وقتی قدم به عرصه رحمت می رسد عطوفت و مهربانی اوج میگیرد . در صفت رحیم بودن الهی رحمانیت خداوند هم به اوج می رسد . باز هم حضرتش با یادآوری این صفت زیبای خود به ما که قرار است از قرآن به عنوان برنامه زندگی استفاده کنیم تاکید دارد که رحیم باشید . مهربانی را در بین خود به اوج برسانید و بر هم قهر و غضب و ستم روا ندارید . دلهای ما هر روز به خاطر برخوردهای ناجور ٬ زیاده خواهی ها ٬ حق کشی ها ، ظلم و ستمها در معرض بدی و زشتی و پلیدی ٬ کدورت و نفرت و انزجار قرار می گیرند و هر روز خداوند حکیم علیم ، ما را به نماز در پنج وقت فرا می خواند و در هر رکعت از ما می خواهد این کلمات زیبا را تکرار کنیم . تکرار کنیم که وقتی رب العالمین بخشنده و مهربان است چرا ما باید غضب کننده و کینه جو باشیم ؟ مگر کم هستند بندگانی که سر از طاعت خداوند ،آن پروردگار جهانیان برتافته اند ؟ اگر قرار بر غضب باشد باید هر روز و هر لحظه خداوند خشم خود را بر انسانها نازل کند اما نمی بینیم ٬ بلکه هر روز وفور نعمتش را شاهدیم ٬ نقض قوانینش را می کنیم و باز هم لطف و رحمتش را بر خود می بینیم و حتی درس هم نمی گیریم . پس باید یادمان باشد که هر گاه به نماز ایستادیم و تلاوت کردیم : الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ حکمت آن را نیز بدانیم و بکوشیم اگر نه به کمال ،حداقل به طور نسبی بتوانیم این زیبائیهای خداوندی را در زندگی روزانه خود تجربه کنیم .

 

مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ

(خداوندى که) مالک روز جزاست.

 

إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ

(پروردگارا!) تنها تو را مى‏پرستيم؛ و تنها از تو يارى مى‏جوييم.

اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ

راه کسانى که آنان را مشمول نعمت خود ساختى؛ نه کسانى که بر آنان غضب کرده‏اى؛ و نه گمراهان.

صِرَاطَ الَّذِينَ أَنعَمتَ عَلَيهِمْ غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ

راه کسانى که آنان را مشمول نعمت خود ساختى؛ نه کسانى که بر آنان غضب کرده‏اى؛ و نه گمراهان.